کارگاه تخصصی «مطالعات بیولوژی و پایش عوامل زیستی در موزه‌ها»

کارگاه تخصصی «مطالعات بیولوژی و پایش عوامل زیستی در موزه‌ها؛ رویکردی برای حفاظت از میراث فرهنگی» با تدریس دکتر پرستو عرفان‌منش، پژوهشگر و مسئول آزمایشگاه فرسودگی زیستی پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی ـ فرهنگی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری، در چارچوب دومین کنفرانس بین‌المللی موزه‌ها برگزار می‌شود.

بنابر اعلام دبیرخانه دومین کنفرانس بین‌المللی موزه‌ها، این کارگاه تخصصی از حمایت علمی کارگروه تخصصی زیست‌فناوری شبکه آزمایشگاهی کشور، آزمایشگاه مرکزی دانشگاه محقق اردبیلی و انجمن تحقیقات آزمایشگاهی ایران برخوردار است.

این کارگاه با هدف ارتقای دانش و توانمندی‌های تخصصی موزه‌داران، کارشناسان، پژوهشگران و فعالان حوزه میراث‌فرهنگی در زمینه شناخت، شناسایی و پایش عوامل زیستی مؤثر بر فرسودگی و تخریب آثار تاریخی و مجموعه‌های موزه‌ای برگزار خواهد شد.

عوامل زیستی از جمله قارچ‌ها، باکتری‌ها، حشرات، جوندگان و سایر آفات، از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده آثار و مجموعه‌های فرهنگی به شمار می‌روند. فعالیت این عوامل می‌تواند به تخریب تدریجی مواد آلی، ایجاد لکه و تغییر رنگ، فرسایش سطوح، کاهش استحکام و در نهایت آسیب به ارزش‌های مادی و فرهنگی آثار منجر شود. از این‌رو، شناسایی علمی منشأ آسیب و شناخت سازوکار فعالیت عوامل زیستی، یکی از گام‌های اساسی در برنامه‌ریزی برای حفاظت و مدیریت مجموعه‌های موزه‌ای محسوب می‌شود.

در این کارگاه، جایگاه مطالعات بیولوژیکی در حفاظت از میراث فرهنگی و نقش علوم زیستی در رویکردهای نوین حفاظت پیشگیرانه مورد بررسی قرار می‌گیرد. شرکت‌کنندگان با مهم‌ترین عوامل آسیب‌رسان زیستی در محیط‌های موزه‌ای، از جمله قارچ‌ها، باکتری‌ها، حشرات، جوندگان و سایر آفات، و همچنین شیوه‌های شناسایی و ارزیابی خطرات ناشی از آن‌ها آشنا خواهند شد.

آموزش روش‌های نمونه‌برداری، پایش زیستی و ارزیابی شرایط محیطی موزه‌ها از دیگر محورهای این کارگاه است. شرایطی نظیر دما، رطوبت، تهویه، گردوغبار و نحوه نگهداری آثار، ارتباط مستقیمی با فعالیت و گسترش بسیاری از عوامل زیستی دارند و پایش مستمر این متغیرها می‌تواند زمینه شناسایی زودهنگام خطر و پیشگیری از گسترش آسیب‌های زیستی را فراهم کند.

بخش دیگری از این برنامه آموزشی به معرفی راهکارهای کنترل، پیشگیری و مدیریت آلودگی‌های زیستی بر پایه اصول حفاظت پیشگیرانه اختصاص دارد. در این رویکرد، تأکید اصلی بر شناسایی و کنترل عوامل خطر پیش از بروز آسیب‌های گسترده است؛ رویکردی که می‌تواند علاوه بر افزایش اثربخشی اقدامات حفاظتی، هزینه و میزان مداخلات مستقیم بر آثار را نیز کاهش دهد.

همچنین نقش و ظرفیت آزمایشگاه‌های بیولوژی در شناسایی، تشخیص و پایش عوامل تخریب آثار تاریخی و فرهنگی در این کارگاه مورد توجه قرار خواهد گرفت. بهره‌گیری از روش‌های علمی نمونه‌برداری، مطالعات آزمایشگاهی و تکنیک‌های تشخیصی، امکان شناخت دقیق‌تر عوامل آسیب‌رسان و انتخاب راهکارهای متناسب با نوع اثر و شرایط نگهداری آن را فراهم می‌سازد.

در ادامه، مطالعات موردی و تجربه‌های موجود در حوزه حفاظت زیستی موزه‌ها و نیز برخی استانداردها و دستورالعمل‌های بین‌المللی مرتبط با مدیریت عوامل زیستی و حفاظت پیشگیرانه بررسی خواهد شد.

این کارگاه با تدریس پرستو عرفان‌منش، پژوهشگر و مسئول آزمایشگاه فرسودگی زیستی پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی ـ فرهنگی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری و عضو کارگروه تخصصی زیست‌فناوری شبکه آزمایشگاهی کشور برگزار می‌شود.

برگزاری این برنامه آموزشی در دومین کنفرانس بین‌المللی موزه‌ها، فرصتی برای تقویت نگاه میان‌رشته‌ای در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی و ایجاد پیوند میان دانش زیست‌شناسی، پژوهش‌های آزمایشگاهی و نیازهای عملی موزه‌ها فراهم می‌کند. همچنین حمایت علمی کارگروه تخصصی زیست‌فناوری شبکه آزمایشگاهی کشور از این کارگاه، بر اهمیت توسعه و گسترش رویکردهای علمی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های آزمایشگاهی و تخصصی در شناسایی و مدیریت عوامل زیستی مؤثر بر آثار و مجموعه‌های فرهنگی تأکید دارد.

این کارگاه با تمرکز بر آموزش مبانی و روش‌های علمی پایش عوامل زیستی، گامی در مسیر ارتقای دانش تخصصی موزه‌داران و پژوهشگران و توسعه رویکردهای مبتنی بر حفاظت پیشگیرانه برای صیانت پایدار از میراث فرهنگی خواهد بود.