همایش ملی احیای بوم‌شناختی بر پایه طبیعت با تاکید بر زنبورعسل

چکیده مقاله

زمینه: بره‌موم، فرآورده‌ای صمغی-رزینی است که زنبور عسل (Apis mellifera) آن را از ترکیب رزین‌های گیاهی جمع‌آوری‌شده از جوانه‌ها و پوست درختان، با ترشحات بزاقی و موم خود می‌آمیزد و به‌عنوان ماده ضدعفونی‌کننده و سازه دفاعی در داخل کندو به کار می‌برد. این فرآورده با وجود کاربرد دیرینه در طب سنتی، در سه دهه اخیر به‌دلیل غنای شیمیایی و فعالیت‌های زیستی گسترده، به یکی از برجسته‌ترین محصولات طبیعی در حوزه فارماکولوژی تبدیل شده، هرچند تنوع منشأ گیاهی و اقلیمی، تفسیر و تعمیم نتایج مطالعات بالینی را با چالش مواجه می‌سازد. هدف: هدف از این مطالعه مروری، تحلیل جامع ترکیب شیمیایی بره‌موم، تبیین مکانیسم‌های مولکولی و بیوشیمیایی اثرات زیستی آن، و جمع‌بندی نظام‌مند شواهد علمی موجود در خصوص کاربردهای بالینی این فرآورده در حوزه‌های ضدمیکروبی، ضدالتهابی، آنتی‌اکسیدانی، متابولیک و سلامت دهان و دندان است؛ همچنین تلاش شده با اتکا بر مطالعات مدل‌های حیوانی و کارآزمایی‌های انسانی، خلأهای پژوهشی موجود شناسایی شود. روش پژوهش: این پژوهش با رویکرد مروری-تحلیلی و جست‌وجوی نظام‌مند در پایگاه‌های PubMed، Scopus، Web of Science، Science Direct و Google Scholar طی بازه زمانی ۲۰۰۵ تا ۲۰۲۵ با کلیدواژه‌های بره‌موم، ترکیبات فنولیک و کاربرد بالینی انجام شد و مقالات با اولویت مطالعات مروری سیستماتیک، فراتحلیل و کارآزمایی‌های بالینی تصادفی‌شده گزینش و تحلیل گردیدند. یافته‌ها: شواهد گردآوری‌شده نشان می‌دهد بره‌موم حاوی بیش از ۳۰۰ ترکیب زیست‌فعال شناسایی‌شده، از جمله اسیدهای فنولیک، فلاونوئیدها، ترپن‌ها، استرها و ترکیبات آروماتیک است که نسبت‌های آن‌ها بر اساس منطقه جغرافیایی و فلور بومی به‌شدت متغیر است. این ترکیبات از طریق مکانیسم‌هایی چون اختلال در غشای سلولی پاتوژن‌ها، مهار سنتز پروتئین میکروبی، تعدیل مسیرهای سیگنالینگ التهابی (NF-κB) و خنثی‌سازی رادیکال‌های آزاد، فعالیت‌های ضدباکتریایی، ضدویروسی، ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی نشان می‌دهند و مطالعات بالینی نیز اثرات مثبت آن بر شاخص‌های متابولیک، بهبود زخم و کنترل پاتوژن‌های دهانی را تأیید می‌کنند، هرچند ناهمگونی روش‌شناختی مطالعات و فقدان استانداردسازی ترکیب بره‌موم، از محدودیت‌های اصلی این حوزه به شمار می‌روند. نتیجه‌گیری: بره‌موم به‌عنوان فرآورده‌ای طبیعی و چندمنظوره، پتانسیل بالایی در کاربردهای پیشگیرانه و درمانی-تکمیلی دارد، اما تثبیت جایگاه علمی آن در طب مبتنی بر شواهد مستلزم استانداردسازی فرآیندهای استخراج و فرموله‌سازی، انجام کارآزمایی‌های بالینی چندمرکزی با حجم نمونه کافی، و مطالعات تکمیلی در زمینه فارماکوکینتیک و زیست‌دردسترس‌پذیری ترکیبات فعال آن در بدن انسان است.

کلمات کلیدی:

بره‌موم، ترکیبات فنولیک، خواص ضدمیکروبی، فعالیت آنتی‌اکسیدانی، کاربرد بالینی