عنوان مقاله: عسل بعنوان یک عامل درمانی: پیشرفت‌ها در ترمیم زخم، تعدیل ایمنی، و کاربردهای بالینی
شناسه مقاله: 1-142-2026نویسندگان: کسری حیهونی ، صغری ولی زاده ، الهه کاظمی ، نازنین نسبت کریمی ، آیناز حنیفی ، علیرضا ایلداری ، امیرغلی جعفری ،
عسل قرن‌ها به‌عنوان یک ماده درمانی طبیعی در طب سنتی مورد استفاده قرار گرفته است، اما شواهد علمی رو به افزایش در سال‌های اخیر توجه پژوهشگران را به ظرفیت‌های زیست‌پزشکی آن، به‌ویژه در مدیریت زخم و تنظیم پاسخ‌های ایمنی، جلب کرده است. عسل یک زیست‌ماده طبیعی پیچیده است که عمدتاً از قندها، آنزیم‌ها، اسیدهای آلی، اسیدهای آمینه، پلی‌فنول‌ها و سایر ترکیبات زیست‌فعال تشکیل شده و این ترکیبات در کنار یکدیگر مسئول طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های زیستی آن هستند. مطالعات جدید نشان داده‌اند که عسل دارای خواص ضد میکروبی، ضد التهابی، آنتی‌اکسیدانی و بازسازنده بافتی قابل توجهی است و به همین دلیل می‌تواند به‌عنوان گزینه‌ای امیدوارکننده در کاربردهای درمانی نوین مورد توجه قرار گیرد. فعالیت ضد میکروبی عسل از طریق مجموعه‌ای از مکانیسم‌های مکمل از جمله تولید پراکسید هیدروژن، فشار اسمزی بالا، pH اسیدی و حضور ترکیبات زیست‌فعال مانند اسیدهای فنولی و فلاونوئیدها اعمال می‌شود. این مکانیسم‌ها امکان مهار طیف گسترده‌ای از میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا و اختلال در تشکیل بیوفیلم‌های میکروبی را فراهم می‌کنند؛ پدیده‌ای که اغلب در ایجاد زخم‌های مزمن و دیرترمیم نقش دارد. علاوه بر این، عسل در تنظیم پاسخ‌های ایمنی نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. ترکیبات زیست‌فعال موجود در عسل می‌توانند مسیرهای پیام‌رسانی التهابی را تعدیل کرده، تولید بیش از حد سیتوکین‌های التهابی را کاهش دهند و جهت دهی ماکروفاژها را به سمت فنوتیپ‌های مرتبط با ترمیم بافت هدایت کنند که در نهایت به کاهش التهاب و تسهیل بازسازی بافت کمک می‌کند. همچنین عسل بر فرایندهای زیستی کلیدی در ترمیم زخم، از جمله تکثیر فیبروبلاست‌ها، سنتز کلاژن، رگ‌زایی و بازآرایی ماتریکس خارج سلولی تأثیر می‌گذارد. این اثرات زیستی می‌توانند به تسریع بسته شدن زخم و بهبود نتایج ترمیم بافت منجر شوند. در سال‌های اخیر، پیشرفت در حوزه زیست‌مواد و مهندسی بافت منجر به توسعه سامانه‌های درمانی مبتنی بر عسل مانند هیدروژل‌ها، نانوالیاف الکتروریسی‌شده و پانسمان‌های پلیمری شده است که پایداری، فراهمی زیستی و رهایش پایدار ترکیبات زیست‌فعال عسل را بهبود می‌بخشند. علاوه بر این، مطالعات بالینی متعددی اثرات مفید عسل را در مدیریت زخم‌های مزمن، زخم پای دیابتی، سوختگی‌ها و موکوزیت دهانی نشان داده‌اند که بیانگر پتانسیل آن به‌عنوان یک راهبرد درمانی مکمل یا جایگزین است. با وجود نتایج امیدوارکننده، چالش‌هایی همچنان در زمینه استانداردسازی، کنترل کیفیت و انتقال بالینی درمان‌های مبتنی بر عسل وجود دارد. تفاوت در منشاء گیاهی، شرایط جغرافیایی و ترکیب شیمیایی عسل می‌تواند بر فعالیت زیستی و کارایی درمانی آن تأثیر بگذارد. بنابراین انجام مطالعات تجربی و کارآزمایی‌های بالینی دقیق‌تر برای توسعه فرمولاسیون‌های استاندارد و تدوین پروتکل‌های درمانی مبتنی بر شواهد ضروری است. این مقاله مروری با هدف ارائه یک دیدگاه جامع درباره مکانیسم‌های زیستی، ظرفیت‌های درمانی و کاربردهای بالینی عسل به‌عنوان یک عامل درمانی زیست‌زاد تدوین شده است. در این راستا، به‌طور ویژه بر ویژگی‌های ضد میکروبی، اثرات تنظیم‌کننده ایمنی و سامانه‌های نوین انتقال دارو مبتنی بر عسل که می‌توانند نقش مهمی در پزشکی ترمیمی و مدیریت نوین زخم ایفا کنند، تمرکز شده است.
کلمات کلیدی:عسل، ترمیم زخم، تنظیم ایمنی، فعالیت ضد میکروبی، زیست‌مواد.