همایش ملی احیای بوم‌شناختی بر پایه طبیعت با تاکید بر زنبورعسل

چکیده مقاله

پایداری خاکدانه‌ها یکی از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی کیفیت فیزیکی خاک است که نقش مؤثری در حفظ ساختمان خاک، کاهش فرسایش و بهبود شرایط رشد گیاه دارد. میانگین وزنی قطر خاکدانه‌ها (Mean Weight Diameter; MWD) به‌عنوان یکی از شاخص‌های اصلی سنجش پایداری خاکدانه‌ها، تحت تأثیر عوامل مختلف محیطی و مدیریتی دارای تغییرات مکانی است. هدف از این پژوهش، مقایسه عملکرد دو روش درون‌یابی کریجینگ معمولی (Ordinary Kriging) و وزن‌دهی معکوس فاصله (Inverse Distance Weighting; IDW) در بررسی توزیع مکانی میانگین وزنی قطر خاکدانه‌ها (MWD) در اراضی باغی شهرستان مشگین‌شهر، استان اردبیل بود. بدین منظور، تعداد ۸۵ نمونه خاک از عمق ۰ تا ۱۰ سانتی‌متری سطح خاک برداشت و پایداری خاکدانه‌ها با استفاده از روش الک‌تر اندازه‌گیری و مقدار MWD محاسبه شد. تحلیل‌های زمین‌آماری شامل آمار توصیفی، بررسی ساختار وابستگی مکانی با استفاده از نیم‌تغییرنما و تهیه نقشه‌های پهنه‌بندی با روش‌های کریجینگ معمولی و IDW در محیط نرم‌افزار GS+ انجام گرفت. نتایج آمار توصیفی نشان داد که مقدار MWD در منطقه مورد مطالعه بین ۰/۴۳ تا ۲/۰۶ میلی‌متر متغیر بوده و میانگین آن ۱/۲۱ میلی‌متر به دست آمد. ضریب تغییرات ۳۱/۷۳ درصد نشان‌دهنده تغییرپذیری متوسط این شاخص در سطح اراضی باغی منطقه بود. نتایج تحلیل نیم‌تغییرنما نشان داد که مدل نمایی (Exponential) با بیشترین ضریب تعیین (R²=0/308) و کمترین مقدار مجموع مربعات خطا (RSS=9/919×10⁻⁴) مناسب‌ترین مدل برای توصیف ساختار مکانی MWD است. همچنین نسبت Nugget/Sill برابر با ۵۰/۲ درصد، وجود وابستگی مکانی متوسط این شاخص را نشان داد. مقایسه نقشه‌های حاصل از دو روش درون‌یابی نشان داد که هر دو روش توانایی نمایش الگوی کلی تغییرات مکانی MWD را دارند، اما روش کریجینگ معمولی به دلیل استفاده از ساختار همبستگی مکانی داده‌ها، پراکنش MWD را به‌صورت پیوسته‌تر و واقع‌بینانه‌تر نسبت به روش IDW نمایش داد. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان داد که استفاده از روش‌های زمین‌آماری، به‌ویژه کریجینگ معمولی، می‌تواند ابزار مناسبی برای ارزیابی و پهنه‌بندی تغییرات مکانی پایداری خاکدانه‌ها باشد و اطلاعات حاصل از آن می‌تواند در مدیریت کیفیت خاک، شناسایی مناطق حساس به تخریب ساختمان خاک و برنامه‌ریزی مدیریت پایدار اراضی باغی مورد استفاده قرار گیرد.

کلمات کلیدی:

میانگین وزنی قطر خاکدانه‌ها، پایداری خاکدانه‌ها، زمین‌آمار، کریجینگ معمولی، وزن‌دهی معکوس فاصله، نیم‌تغییرنما ، تغییرات مکانی خاک.